Moğol İstilâsına Kadar Türkistan – Barthold


Eser: Moğol İstilâsına Kadar Türkistan

Müellif: Vasilij Vladimiroviç Barthold

Mütercim: Hakkı Dursun Yıldız

Yayınevi: Tarih Kurumu


15 Kasım 1869’da Petrograd’da doğan V. V. Barthold’un kaleme aldığı Moğol İstilâsına Kadar Türkler, alanında, kaynak kitap listesinin en üst sıralarında yer almaya devam ediyor. 19 Ağustos 1930’da Leningrad’daki ölümüne kadar, 61 yıllık ömründe, birçok görevde bulunan ve Türkistan’a da seyahat ederek Arapça aslî kaynaklarda ismi geçen şehir, köy, kasaba ve bölgeleri yakından görerek hafriyat çalışmalarına katılan Barthold Rus İslâm Araştırmaları ve Türkoloji alanında haklı bir şöhrete sahip olmuştu. Ayrıca belirtmek gerekir ki, 1917’deki rejim değişikliğinden sonra da Rusya’da büyük ölçüde çalışmalarına destek bulabilen Barthold’un zikredilen sahalarda yetkin biri olduğu kabul edilmiş, hakkı teslim edilmiştir.

Encyclopaedia of İslam’a yazdığı 247 madde de dâhil, kitap, makale gibi çeşitli hacimli çalışmalarının sayısının 700’e yakın olduğunu bildiğimiz Barthold’un henüz hayattayken 9 çalışması Batı dillerine, 18’i de başta Türkçe olmak üzere Doğu dillerine tercüme edilmişti.

Barthold’un doktora tezi olan Moğol İstilâsına Kadar Türkistan[1], hemen ifade edelim ki, müellifin kaynaklara hâkimiyeti, ilmî metodu ve tarihî hâdiselere dair –gerçekten- gözden kaçırılamayacak hüküm ve tespitleriyle, ilim dünyasında ciddî bir karşılık bulmuş, takdir edilmiştir. Sahanın başlıca kaynaklarından biri olan bu eserin özgün dilindeki I. cildi Türk İslâm Tarihi’nin başlangıç dönemine dair kaynak hükmündeki metinlerden oluşmakta, II. cildi ise araştırma konusunu teşkil etmektedir. Bu cildin, Barthold’un düzeltme ve ilaveleriyle, H. A. R. Gibb’in çalışmalarıyla İngilizceye[2] çevrildiğini biliyoruz; ayrıca belirtmek gerekir ki, Fatih Kerimof tarafından Özbek Türkçesi’ne çevrilen eser[3] Kerim Kişâverz tarafından Farsçaya[4], Selâhaddin Osman Hâşim tarafından Arapçaya[5] ve Hakkı Dursun Yıldız tarafından da Türkçeye[6] tercüme edilmiştir.

Araştırma konusuna dair kaynakları sıralayan, bu kaynaklara dair açıklamalarda bulunan Barthold, kaynak metodolojisi açısından, kaynaklara ne şekilde yaklaşmamız gerektiğini belirtiyor; istilâdan önceki devre dair kaynakları mercek altına alan Barthold’un bu şekilde okuyucuya da bir mukayese yapma imkânı sunduğunu söylemek doğruya uzak bir kanaat olmayacaktır.

Kitabın I. Bölümünde Mâverâünnehr’in Coğrafî Özelliklerini konu edinen Barthold, bölgedeki şehirleri, yerel sahaları, hatta ulaşabildiği isimlerle birlikte, köyleri de zikrederek adeta okuyucuyu Mâverâünnehr’e götürüyor.

II. Bölümde On İkinci Yüzyıla Kadar Orta Asya’yı konu edinen kitabın, bizi, bölgedeki Arap fetihlerine, kurulan devletlere, halk ile olan temaslara, kısacası kültür-medeniyet-siyasî tarih noktasında etraflı bir okumaya sevk ettiğini görmemek mümkün değil.

III. Bölümün Kara-hitâylar ve Harezmşahlar’a ayrıldığı kitap; tarihî arka planı, mevcut sosyo-kültürel ve siyasî ilişkileri aslî kaynaklara müracaat etmekle irdelemesi bir kenara, Moğollar bölgeye geldiğinde mevcut duruma, bizi de vâkıf kılıyor.

Cengiz Hân ve Moğollar (IV. Bölüm) ve Moğol Hâkimiyeti Altında Türkistan – 1227 / 1269 (V. Bölüm) başlıkları altındaysa Moğol İstilâsına giden süreç ve sonrası tam bir yetkinlikle ve kaynaklara olan sık atıflarla, adeta tarihin izinin satırlar arasında sürüldüğünü belgeliyor…


Halid Yaşar


[1] Eserin özgün ismi: Turkestan v epoxu mongol’skogo naşestvija, 1-11, St. Petersburg 1898-1900.

[2] Turkestan down to the Mongol invasion, E. J. W. Gibb Memorial Series, V, London 1928

[3] Monquilar davrida Türkistan, Moskova-Semerkand 1931.

[4] Türkistânnâme, Tahran 1349.

[5] Türkistan mine’l-fethi’l-‘Arabî ile’l-ğazvi’l-Moğolî, Kuveyt 1401/1981.

[6] Moğol İstilâsına Kadar Türkistan, Ankara 1981.

2017-09-14T11:01:07+00:00

Yazıya Bir Yorum Yapın